అధ్యాయం – 1 అక్షాంశాలు (LATITUDE), రేఖాంశాలు (LONGITUDE),భారత ప్రామాణిక సమయం (Indian Standard Time – IST)(భూగోళ శాస్త్రం – సాధారణ అంశాలు)for all competitive exams

 

---

 అక్షాంశాలు (LATITUDE):

అక్షాంశం అనేది భూమి ఉపరితలంలోని ఒక బిందువు భూమి కేంద్రం నుండి కొలిచే కోణీయ దూరం.

ఇది 0° (భూమధ్య రేఖ) నుండి 90° ఉత్తర అక్షాంశం మరియు 90° దక్షిణ అక్షాంశం వరకు విస్తరించి ఉంటుంది.

అక్షాంశాలు భూమధ్య రేఖకు సమాంతరంగా గీయబడిన వృత్తాకార రేఖలు. వీటిని అక్షాంశ సమాంతర రేఖలు (Parallels of Latitude) అంటారు.

అక్షాంశాలను ఉష్ణోగ్రత నిర్దేశాంకాలు (Temperature Coordinates) అని కూడా అంటారు, ఎందుకంటే భూమధ్య రేఖ నుండి ధ్రువాల వైపు వెళ్లే కొద్దీ ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది.

---

ముఖ్యమైన అక్షాంశ రేఖలు:

• భూమధ్య రేఖ – 0°

• కర్కాటక వృత్తం – 23½° ఉత్తరం

• మకర వృత్తం – 23½° దక్షిణం

• ఆర్క్టిక్ వృత్తం – 66½° ఉత్తరం

• అంటార్కిటిక్ వృత్తం – 66½° దక్షిణం

---

 భూమి యొక్క ఉష్ణ మండలాలు:

ఉష్ణ మండలం (Torrid Zone / Tropical Zone):

• కర్కాటక వృత్తం మరియు మకర వృత్తం మధ్య ప్రాంతం.

• ఎక్కువ వేడి అందుకుంటుంది.

• సంవత్సరంలో కనీసం ఒకసారి సూర్యుడు నేరుగా తలపై కనిపిస్తాడు.

 సమశీతోష్ణ మండలాలు (Temperate Zones):

• కర్కాటక వృత్తం నుండి ఆర్క్టిక్ వృత్తం వరకు (ఉత్తరార్థగోళం)

• మకర వృత్తం నుండి అంటార్కిటిక్ వృత్తం వరకు (దక్షిణార్థగోళం)

• మితమైన ఉష్ణోగ్రత కలిగి ఉంటాయి.

 శీతల మండలాలు (Frigid Zones):

• ఆర్క్టిక్ వృత్తం నుండి ఉత్తర ధ్రువం వరకు

• అంటార్కిటిక్ వృత్తం నుండి దక్షిణ ధ్రువం వరకు

• అత్యంత చల్లని ప్రాంతాలు.

• 

  
  
  
  
  

---

 రేఖాంశాలు (LONGITUDE):

రేఖాంశం అనేది ప్రధాన రేఖాంశం (0°) నుండి తూర్పు లేదా పడమర దిశలో కొలిచే కోణీయ దూరం.

ఇది 0° నుండి 180° తూర్పు మరియు 0° నుండి 180° పడమర వరకు ఉంటుంది.

రేఖాంశాలను మేరీడియన్లు (Meridians) అని కూడా అంటారు.

ప్రతి రేఖాంశం ఉత్తర ధ్రువం నుండి దక్షిణ ధ్రువం వరకు సాగిన అర్ధవృత్తం.

రేఖాంశాలను కాల నిర్దేశాంకాలు (Time Coordinates) అని అంటారు.

---

కాల గణన:

• 1° రేఖాంశం = 4 నిమిషాలు

• 15° రేఖాంశం = 1 గంట

---

 ప్రధాన రేఖాంశం (Prime Meridian):

• 0° రేఖాంశంలో ఉంటుంది.

• దీనిని గ్రీన్విచ్ రేఖ అంటారు.

• ఇది లండన్ సమీపంలోని గ్రీన్విచ్ ద్వారా వెళుతుంది.

• ఇది గ్రీన్విచ్ సగటు కాలం (GMT) ను నిర్ణయిస్తుంది.

---

 భారత ప్రామాణిక సమయం (Indian Standard Time – IST):

• 82½° తూర్పు రేఖాంశం ఆధారంగా నిర్ణయించబడింది.

• ఇదే భారతదేశ ప్రామాణిక రేఖాంశం.

• ఈ రేఖాంశం ఆధారంగా తీసుకునే సమయాన్ని భారత ప్రామాణిక సమయం (IST) అంటారు.

---

 అంతర్జాతీయ తేదీ రేఖ (International Date Line – IDL):

• ఇది సుమారు 180° రేఖాంశం వద్ద గీసిన ఒక కల్పిత రేఖ.

• ఇది పెద్ద భూభాగాలను తప్పించి సాగుతుంది.

• ఇది క్రింది ప్రాంతాల ద్వారా వెళుతుంది:

  • ఆర్క్టిక్ మహాసముద్రం

  • బెరింగ్ జలసంధి

  • ప్రశాంత మహాసముద్రం

  • అంటార్కిటికా

  • ఫిజీ

  • టోంగా మరియు ఇతర దీవులు

---

 అంతర్జాతీయ తేదీ రేఖ యొక్క ప్రాముఖ్యత:

• ఈ రేఖ దాటినప్పుడు తేదీ ఒక రోజు మారుతుంది.

• ప్రయాణికుడు:

  • తూర్పు నుండి పడమర దాటితే → ఒక రోజు కోల్పోతాడు.

  • పడమర నుండి తూర్పు దాటితే → ఒక రోజు పొందుతాడు.

---

 మీకు తెలుసా?

• కర్కాటక వృత్తం (23½° ఉత్తరం) మరియు మకర వృత్తం (23½° దక్షిణం) దాటి సూర్యుడు నేరుగా తలపై కనిపించడు.

• 180° తూర్పు మరియు 180° పడమర రేఖాంశాలు ఒకటే రేఖ – దీనినే అంతర్జాతీయ తేదీ రేఖ అంటారు.

---

 కొన్ని దేశాలలో కాల మండలాలు:

• రష్యా – 9 కాల మండలాలు

• చైనా – 1 అధికారిక కాల మండలం

• అమెరికా – 6 ప్రధాన కాల మండలాలు

• కెనడా – 6 కాల మండలాలు

---

 ప్రకటన (Disclaimer):

ఈ అధ్యయన  విద్యా మరియు పోటీ పరీక్షల సిద్ధత కోసం మాత్రమే తయారు చేయబడింది. సులభంగా అర్థమయ్యే విధంగా సరళీకరించబడింది. వివరమైన అధ్యయనానికి ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాలను కూడా పరిశీలించండి.