వివరమైన English Notes & Study Materials కోసం సందర్శించండి: https://biig123journal.blogspot.com/
If you are serious about cracking exams, don’t skip this book( UPSC/APPSC/TGPSC)
భారత రాజ్యాంగంలోని మౌలిక హక్కులు (Fundamental Rights):
ముఖ్య లక్షణాలు:
- ప్రభుత్వం తీసుకునే యాదృచ్ఛిక చర్యలపై ఇవి అమలు చేయబడతాయి
- కొన్ని సందర్భాల్లో (ఆర్టికల్స్ 15(2), 17, 23, 24) వ్యక్తులపై కూడా వర్తిస్తాయి
- ఇవి పూర్తిగా పరిమితిలేని హక్కులు కావు (Not Absolute)
పరిమితులు విధించబడే కారణాలు:
- SC, ST, OBC, మహిళలు, పిల్లల అభివృద్ధి కోసం
- ప్రజా శాంతి, నీతి, నైతికత కోసం
- దేశ భద్రత, సార్వభౌమత్వం కోసం
- విదేశీ దేశాలతో స్నేహ సంబంధాల కోసం
న్యాయపరిశీలన (Judicial Review):
- ఆర్టికల్ 13 ప్రకారం కోర్టులు చట్టాలను పరిశీలించి, మౌలిక హక్కులకు విరుద్ధంగా ఉంటే రద్దు చేయగలవు
పూర్తిగా పరిమితిలేని హక్కులు:
- ఆర్టికల్ 17 – అంటరానితనం నిర్మూలన
- ఆర్టికల్ 24 – బాల కార్మికత్వ నిషేధం
భాగం III బయట ఉన్న హక్కులు:
- ఆర్టికల్ 300A – ఆస్తి హక్కు
- ఆర్టికల్ 301 – వాణిజ్య స్వేచ్ఛ
- ఆర్టికల్ 326 – ఓటు హక్కు
“రాష్ట్రం” నిర్వచనం (ఆర్టికల్ 12):
- కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు
- శాసనసభలు
- స్థానిక సంస్థలు (మున్సిపాలిటీలు, పంచాయతీలు, జిల్లా మండళ్లు)
మౌలిక హక్కుల వర్గీకరణ:
మొదటిగా 7 హక్కులు ఉండేవి:
- సమానత్వ హక్కు (ఆర్టికల్స్ 14–18)
- స్వేచ్ఛ హక్కు (ఆర్టికల్స్ 19–22)
- దోపిడీకి వ్యతిరేక హక్కు (ఆర్టికల్స్ 23–24)
- మత స్వేచ్ఛ హక్కు (ఆర్టికల్స్ 25–28)
- సాంస్కృతిక మరియు విద్యా హక్కులు (ఆర్టికల్స్ 29–30)
- ఆస్తి హక్కు (ఆర్టికల్ 31) (44వ సవరణతో తొలగింపు)
- రాజ్యాంగ పరిరక్షణ హక్కు (ఆర్టికల్ 32)
ఇప్పుడు 6 మౌలిక హక్కులు మాత్రమే ఉన్నాయి
సమానత్వ హక్కు (ఆర్టికల్స్ 14–18):
ఆర్టికల్ 14 – చట్టం ముందు సమానత్వం మరియు చట్టాల సమాన రక్షణ:
- కంపెనీలు మరియు చట్టబద్ధ సంస్థలు (statutory corporations) సహా అందరికీ వర్తిస్తుంది.
- చట్టం ముందు సమానత్వం (Equality before law) = బ్రిటిష్ కాన్సెప్ట్
- చట్టాల సమాన రక్షణ (Equal protection of laws) = అమెరికా రాజ్యాంగ కాన్సెప్ట్
- మినహాయింపులు: రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లు, న్యాయమూర్తులు, ప్రభుత్వ సేవకులు, విదేశీ దౌత్య ప్రతినిధులకు కొన్ని రక్షణలు (immunities) ఉంటాయి.
ఆర్టికల్ 15 – వివక్ష నిషేధం:
- మతం, వంశం (race), కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా రాష్ట్రం వివక్ష చూపకూడదు.
- ఆర్టికల్ 15(3) & (4) ప్రకారం మహిళలు మరియు పిల్లల కోసం ప్రత్యేక నిబంధనలు అనుమతించబడతాయి.
ఆర్టికల్ 16 – అవకాశాల సమానత్వం:
- ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో అన్ని పౌరులకు సమాన అవకాశాలను హామీ ఇస్తుంది.
ఆర్టికల్ 17 – అంటరానితనం నిర్మూలనం:
- అంటరానితనాన్ని అక్రమంగా ప్రకటించి, చట్టపరంగా శిక్షార్హంగా చేస్తుంది.
ఆర్టికల్ 18 – బిరుదుల రద్దు:
- సైనిక మరియు విద్యా బిరుదులు మినహా ఇతర బిరుదులను నిషేధిస్తుంది.
- భారత రత్న వంటి జాతీయ పురస్కారాలు బిరుదులుగా పరిగణించబడవు.
స్వేచ్ఛ హక్కు (ఆర్టికల్స్ 19–22):
దోపిడీకి వ్యతిరేక హక్కు (23–24):
-
ఆర్టికల్ 23 – మానవ అక్రమ రవాణా నిషేధం (Prohibition of Human Trafficking)
- మానవ అక్రమ రవాణా మరియు బలవంతపు శ్రమను నిషేధిస్తుంది.
ఆర్టికల్ 24 – బాల కార్మిక నిషేధం (Prohibition of Child Labour)
- ప్రమాదకర పనుల్లో పిల్లలను నియమించడం నిషేధిస్తుంది
ఆర్టికల్ 32 కింద రిట్లు (Writs Under Article 32):
-
హెబియస్ కార్పస్ (Habeas Corpus):“శరీరాన్ని సమర్పించండి / శరీరం ఉండాలి” అనే అర్థం – అక్రమ నిర్బంధం నుండి రక్షిస్తుంది.
2. మాండమస్ (Mandamus):ప్రభుత్వ అధికారులను తమ విధులను నిర్వహించమని ఆదేశించేందుకు జారీ చేయబడుతుంది.“మేము ఆదేశిస్తున్నాము (we order or we command)”
3. ప్రొహిబిషన్ (Prohibition):తక్కువ స్థాయి కోర్టులు తమ అధికార పరిధిని మించకుండా ఆపుతుంది (తీర్పు ముందుగా).“నిషేధించుట (to forbid)”
4. సెర్టియోరారి (Certiorari):అక్రమ ఆదేశాలను రద్దు చేస్తుంది (తీర్పు తర్వాత).“తెలుసుకోవడం కోసం (to be informed)”
5. క్వో వారంటో (Quo Warranto):ప్రభుత్వ పదవిలో ఉన్న వ్యక్తి అధికార చట్టబద్ధతను ప్రశ్నిస్తుంది.“నీ అధికారం ఏమిటి? (what is your authority)”
మౌలిక హక్కులు పూర్తిగా స్వేచ్ఛగా ఉన్నాయా?
- ప్రజా శాంతి
- నైతికత
- దేశ భద్రత
- సార్వభౌమత్వం
ముఖ్య పాయింట్లు:
- ఆర్టికల్స్ 15, 16, 19 → పౌరులకు మాత్రమే
- ఆర్టికల్స్ 17, 24 → పూర్తి హక్కులు
- ఆర్టికల్ 32 → సుప్రీంకోర్టుకు నేరుగా వెళ్ళవచ్చు
- ఆస్తి హక్కు → ఇప్పుడు లీగల్ హక్కు
రాజ్యాంగ సంబంధ వివాదం (The Constitutional Conflict):
ఈ ప్రశ్న అనేక ముఖ్యమైన సుప్రీంకోర్టు తీర్పులకు దారితీసింది.
ముఖ్యమైన సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు (Important Supreme Court Judgments):
- పార్లమెంట్ ఆర్టికల్ 368 కింద మౌలిక హక్కులను సవరణ చేయగలదు
- రాజ్యాంగ సవరణ “చట్టం” కాదు (ఆర్టికల్ 13 ప్రకారం)
ఫలితం: మౌలిక హక్కులను ప్రభావితం చేసే సవరణలు చెల్లుబాటు అవుతాయి
- పార్లమెంట్ మౌలిక హక్కులను సవరణ చేయలేను
- మౌలిక హక్కులు పవిత్రమైనవి మరియు శాశ్వతమైనవి
ఫలితం: పార్లమెంట్కు మౌలిక హక్కులను సవరించే అధికారం లేదు
- పార్లమెంట్ మౌలిక హక్కులను సవరణ చేయగలదు
- కానీ రాజ్యాంగపు ప్రాథమిక నిర్మాణాన్ని (Basic Structure) మార్చలేను
దీని ద్వారా “బేసిక్ స్ట్రక్చర్ సిద్ధాంతం (Basic Structure Doctrine)” ప్రవేశపెట్టబడింది
బేసిక్ స్ట్రక్చర్ ఉదాహరణలు:
- రాజ్యాంగ సుప్రీమసీ (Supremacy of Constitution)
- చట్ట పరిపాలన (Rule of Law)
- న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review)
- అధికార విభజన (Separation of Powers)
- మౌలిక హక్కులు (Fundamental Rights)
- ప్రజాస్వామ్యం (Democracy)
- మౌలిక హక్కులు మరియు దిశానిర్దేశక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యత కూడా బేసిక్ స్ట్రక్చర్లో భాగం
- పరిమిత సవరణ అధికారమే (Limited amending power) కూడా బేసిక్ స్ట్రక్చర్లో భాగం
ప్రస్తుత స్థితి (Final Conclusion):
- పార్లమెంట్ మౌలిక హక్కులను సవరణ చేయగలదు
- కానీ బేసిక్ స్ట్రక్చర్ను నాశనం చేయలేను లేదా దెబ్బతీయలేను
ఇది ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న తుది మరియు అంగీకరించబడిన న్యాయ స్థితి.
త్వరిత సారాంశం (Quick Summary):
కేసు — సంవత్సరం — తీర్పు
- శంకరి ప్రసాద్ — 1951 — మౌలిక హక్కులు సవరణ చేయవచ్చు
- గోలక్నాథ్ — 1967 — మౌలిక హక్కులు సవరణ చేయలేరు
- కేశవానంద భారతి — 1973 — మౌలిక హక్కులు సవరణ చేయవచ్చు కానీ బేసిక్ స్ట్రక్చర్ కాదు
- మినర్వా మిల్స్ — 1980 — పరిమిత సవరణ అధికారం
పరీక్షలకు ముఖ్యమైన అంశాలు (Important Points for Exams):
- ఆర్టికల్ 368 → సవరణ అధికారం
- ఆర్టికల్ 13 → మౌలిక హక్కులను ఉల్లంఘించే చట్టాలు చెల్లవు
- బేసిక్ స్ట్రక్చర్ సిద్ధాంతం → 1973
- అత్యంత ముఖ్యమైన కేసు → కేశవానంద భారతి
- పార్లమెంట్ అధికారం పరిమితమైనది, సంపూర్ణం కాదు
విదేశీయులకు లభించే మౌలిక హక్కులు (Fundamental Rights Available to Aliens):
క్రింది మౌలిక హక్కులు అన్ని వ్యక్తులకు (విదేశీయులు సహా) వర్తిస్తాయి:
ఆర్టికల్ 14 – సమానత్వ హక్కు
- చట్టం ముందు సమానత్వం మరియు చట్టాల సమాన రక్షణ
- పౌరులు మరియు విదేశీయులకు వర్తిస్తుంది
ఆర్టికల్ 20 – శిక్ష విషయంలో రక్షణ
- రక్షణ కల్పిస్తుంది:
- ఎక్స్-పోస్ట్ ఫాక్టో చట్టాలు (Ex-post facto laws)
- డబుల్ జియోపర్డీ (Double jeopardy)
- స్వీయ నింద (Self-incrimination)
ఆర్టికల్ 21 – జీవన హక్కు మరియు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ
- గౌరవంతో జీవించే హక్కును హామీ ఇస్తుంది
- అందరికీ వర్తించే అత్యంత ముఖ్యమైన హక్కు
ఆర్టికల్ 21A – విద్య హక్కు
- 6–14 సంవత్సరాల పిల్లలకు ఉచిత మరియు తప్పనిసరి విద్య
- అమలులో కొన్ని పరిమితులతో అందరికీ వర్తిస్తుంది
ఆర్టికల్ 22 – అరెస్టు మరియు నిర్బంధం నుండి రక్షణ
- అక్రమ అరెస్టు నుండి రక్షణలు
- కానీ శత్రు విదేశీయుల (enemy aliens) విషయంలో కొన్ని పరిమితులు ఉంటాయి
ఆర్టికల్ 23 – మానవ అక్రమ రవాణా నిషేధం
- పౌరులు మరియు అపౌరులకు రెండింటికీ వర్తిస్తుంది
ఆర్టికల్ 24 – బాల కార్మిక నిషేధం
- ప్రమాదకర పనుల్లో పిల్లల నియామకం నిషేధం
- మతాన్ని ఆచరించడం
- మత సంబంధ వ్యవహారాలను నిర్వహించడం
- బలవంతపు మత బోధన నుండి స్వేచ్ఛ
విదేశీయులకు లభించని మౌలిక హక్కులు (Fundamental Rights NOT Available to Aliens):
క్రింది హక్కులు కేవలం భారత పౌరులకు మాత్రమే వర్తిస్తాయి:
- ఆర్టికల్ 15 → వివక్ష నిషేధం
- ఆర్టికల్ 16 → ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమానత్వం
- ఆర్టికల్ 19 → ఆరు స్వేచ్ఛలు (మాట, సంచారం మొదలైనవి)
- ఆర్టికల్ 29 → సాంస్కృతిక హక్కులు (కొంతవరకు పౌరులకు మాత్రమే)
- ఆర్టికల్ 30 → మైనారిటీ విద్యా హక్కులు (పౌరుల ఆధారిత గుంపులకు)
ముఖ్యమైన మినహాయింపు (Important Exception):
- శత్రు విదేశీయులు (Enemy aliens – యుద్ధంలో ఉన్న దేశ పౌరులు)ఆర్టికల్ 22 కింద రక్షణలు పొందరు.
Disclaimer:
ఈ కంటెంట్ విద్యా ప్రయోజనాల కోసం మాత్రమే. UPSC మరియు ఇతర పరీక్షల కోసం సులభంగా అర్థమయ్యేలా రూపొందించబడింది. పూర్తి వివరాల కోసం ప్రామాణిక పుస్తకాలను పరిశీలించండి
No comments:
Post a Comment