అధ్యాయం 4.1 — భారతదేశ డ్రైనేజ్ వ్యవస్థ(Indian Drinage system) (దక్షిణ భారత (Peninsular Rivers .)/ పెనిన్సులర్ నదులు)

 For the latest updates, quality study materials, and important notifications, join our official Telegram channel!

👉 https://t.me/+XfIr9Y4n_rFlNzc1

👉 తదుపరి భాగం కోసం వేచి ఉండండి | ముందు భాగాల కోసం వెనుక చూడండి.

 భారతదేశ డ్రైనేజ్ వ్యవస్థ:

పెనిన్సులర్ నదులు(Peninsular Rivers .) అనేవి భారతదేశంలోని పెనిన్సులర్ పీఠభూమిపై ప్రవహించే నదులు. ఇవి హిమాలయ నదుల కంటే పాతవి మరియు తమ ప్రవాహంలో పరిపక్వ దశను చేరుకున్నాయి. ఈ నదులు ప్రధానంగా మాన్సూన్ వర్షాలపై ఆధారపడే సీజనల్ నదులు.

---

 ముఖ్య లక్షణాలు:

• ఇవి ప్రధానంగా పశ్చిమ కనుమలు, మధ్య ఉన్నతభూములు, పీఠభూములు నుండి ఉద్భవిస్తాయి.

• దీర్ఘకాల క్షయం వల్ల వీటి లోయలు విస్తృతంగా మరియు అగాధం తక్కువగా ఉంటాయి.

• భూమి వాలు తక్కువగా ఉండటంతో నీటి ప్రవాహం నెమ్మదిగా ఉంటుంది.

• ఇవి ఎక్కువగా వర్షాధార నదులు, కాబట్టి వేసవిలో నీటి పరిమాణం తగ్గుతుంది.

• హిమాలయ నదులతో పోలిస్తే పారుదలకి తక్కువగా అనుకూలం.

• ఎక్కువ పెనిన్సులర్ నదులు తూర్పు వైపు బెంగాల్ ఖాతంలో కలుస్తాయి; కొన్నే పశ్చిమంగా అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తాయి.

• Prepare Smart. Crack UPSC/Groups Exams with Confidence!

  Buy Best Geography Books Here 

  👉 https://amzn.to/4tB89fG

  👉 https://amzn.to/3Q7PLwe

---

 ప్రధాన విభజనలు:

1. తూర్పు దిశగా ప్రవహించే ద్వీపకల్ప నదులు:

ఈ నదులు తూర్పు దిశగా ప్రవహించి, బంగాళాఖాతంలో కలిసే ముందు పెద్ద డెల్టాలను ఏర్పరుస్తాయి.

ఉదాహరణలు: గోదావరి, కృష్ణా, మహానది, కావేరి, సుబర్ణరేఖ.

2. పడమర దిశగా ప్రవహించే ద్వీపకల్ప నదులు:

ఈ నదులు పడమర దిశగా ప్రవహించి, సాధారణంగా డెల్టాల బదులు ఎస్ట్యువరీలు (నదీముఖాలు) ఏర్పరుస్తాయి.

ఉదాహరణలు: నర్మదా, తాప్తి, సబర్మతి, మాహి, లూని.

---

ప్రాముఖ్యత:

ద్వీపకల్ప నదులు సాగునీరు, జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి, తాగునీటి సరఫరా మరియు వ్యవసాయానికి చాలా ముఖ్యమైనవి. అయితే ఇవి కాలానుగుణ (seasonal) స్వభావం కలిగి ఉండటం వల్ల, హిమాలయ నదులతో పోలిస్తే నీటి లభ్యత తక్కువగా ఉంటుంది.

---

గంగా–బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా:

గంగా–బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా ప్రపంచంలో అతిపెద్ద మరియు వేగంగా పెరుగుతున్న డెల్టాగా పరిగణించబడుతుంది. ఇది హూగ్లీ మరియు మేఘనా నదుల మధ్య విస్తరించి ఉంది. ఈ డెల్టా సముద్ర వైపు భాగం సన్నని సదా హరిత అరణ్యాలతో (మ్యాంగ్రోవ్ అరణ్యాలు) కప్పబడి ఉంటుంది. ఈ అరణ్య ప్రాంతాన్ని అక్కడ లభించే సుందరి చెట్ల పేరుతో “సుందర్‌బన్స్” అని పిలుస్తారు.

---

 పశ్చిమ ప్రవాహ పెనిన్సులర్ నదులు:

(i) నర్మదా:

ఇది పడమర దిశగా ప్రవహించే నది. మధ్యప్రదేశ్‌లోని అమర్‌కంటక్ పీఠభూమి నుండి ఉద్భవించి అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది. ఇది సాత్పురా మరియు వింధ్య పర్వత శ్రేణుల మధ్యగా ప్రవహిస్తుంది. పడమర దిశగా ప్రవహించే నదుల్లో ఇది అతి పొడవైనది మరియు పెద్ద ఎస్ట్యువరీని ఏర్పరుస్తుంది. మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ రాష్ట్రాల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. ఈ నదిపై ధువాంధార్ మరియు కపిలధారా జలపాతాలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతం మార్బుల్ రాళ్లకు ప్రసిద్ధి. నర్మదా తీరంలో ప్రసిద్ధ హిందూ ఆలయం ఓంకారేశ్వర్ ఉంది.

---

(ii) తాప్తి (టాప్టీ):

ఇది నర్మదా నదికి జంటగా (twins) పిలుస్తారు. మధ్యప్రదేశ్‌లోని బేతుల్ జిల్లా, ముల్తాయి సమీపంలో ఉద్భవిస్తుంది. ఈ నదిపై ప్రసిద్ధ ఉకాయి ఆనకట్ట ఉంది. సూరత్ నగరం ఈ నది తీరంలో ఉంది. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద వజ్రాల కటింగ్ మరియు పాలిషింగ్ కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి.

---

(iii) ఘగ్గర్:

ఇది హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో ఉద్భవించి, కచ్ రణ్ ప్రాంతంలో కలసి ఎండిపోతుంది. ఇది అంతర్గత (inland) నది, సముద్రాన్ని చేరదు.

---

(iv) లూని:

ఇది అజ్మీర్ జిల్లాలోని అన్నాసాగర్ వద్ద ఉద్భవిస్తుంది. ఇది కూడా కచ్ రణ్‌లోకి వెళ్లి అంతరించిపోతుంది.

---

(v) సబర్మతి:

ఇది అరావళి పర్వత శ్రేణిలోని మేవార్ ప్రాంతంలో ఉద్భవిస్తుంది. ఖంబాత్ గల్ఫ్‌లో కలుస్తుంది.

---

(vi) మాహి:

ఇది వింధ్య పర్వత శ్రేణిలో ఉద్భవించి, మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్, గుజరాత్ రాష్ట్రాల్లో ప్రవహిస్తుంది.

---

(vii) శరావతి (కర్ణాటక):

ఈ నదిపై భారతదేశంలోనే అత్యంత ఎత్తైన జలపాతం జోగ్ (గెర్షోప్పా) జలపాతం ఉంది.

---

 తూర్పు ప్రవాహ పెనిన్సులర్ నదులు:

(i) సుబర్ణరేఖ:

ఇది ఝార్ఖండ్‌లోని రాంచీ పీఠభూమి నుండి ఉద్భవిస్తుంది.

హుండ్రూ జలపాతం ఈ నదిపై ఉంది.

దీని ఉపనదులు కాంచి మరియు కర్కరి.

---

(ii) మహానది:

ఇది ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని రాయ్‌పూర్ జిల్లాలో ఫార్సియా గ్రామం సమీపంలో ఉద్భవిస్తుంది.

దీని ఉపనదులు శియోనాథ్, హస్డో, మండ్, జోంక్ మరియు టెల్.

ఒడిశాలో ఈ నదిపై హిరాకుడ్ బహుళ ప్రయోజన ప్రాజెక్ట్ నిర్మించబడింది.

---

(iii) గోదావరి:

ఇది ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది మరియు “దక్షిణ గంగా” అని కూడా పిలుస్తారు. భారతదేశంలో రెండవ అతిపెద్ద నది పరివాహక ప్రాంతం గోదావరికే ఉంది.

ఇది మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ సమీపంలోని త్రింబక్ వద్ద ఉద్భవిస్తుంది. ఇక్కడ ప్రసిద్ధ హిందూ ఆలయం త్రయంబకేశ్వర్ ఉంది.

ఈ నదిపై పోలవరం ప్రాజెక్ట్ నిర్మించబడింది.

దీని ఉపనదులు పూర్ణా, మంజీరా, పెంగంగ, వైంగంగ, వార్ధా, ఇంద్రావతి, సబరి, ప్రాణహిత (వార్ధా + వైంగంగ కలయిక) మొదలైనవి.

---

(iv) కృష్ణా:

ఇది మహారాష్ట్రలోని మహాబలేశ్వర్ వద్ద ఉద్భవిస్తుంది. మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. కృష్ణా నది విజయవాడ సమీపంలో డెల్టాను ఏర్పరుస్తుంది.

దీని ఉపనదులు కోయ్నా, ఘటప్రభ, మలప్రభ, భీమ, తుంగభద్ర, మూసి, మునేరు మొదలైనవి.

ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన హంపి స్మారక స్థలం తుంగభద్ర నది తీరంలో ఉంది.

ఈ నదిపై నాగార్జునసాగర్ మరియు అలమట్టి ఆనకట్టలు నిర్మించబడ్డాయి.

---

(v) పెన్నార్:

ఇది కర్ణాటకలోని కోలార్ జిల్లాలో నందిదుర్గ కొండల వద్ద ఉద్భవిస్తుంది.

చిత్రావతి మరియు జయమంగలి ఈ నదికి ముఖ్య ఉపనదులు.

---

(vi) కావేరి:

ఇది కర్ణాటకలోని బ్రహ్మగిరి పర్వత శ్రేణి సమీపంలోని కావేరీపట్టణం వద్ద ఉద్భవిస్తుంది. కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు రాష్ట్రాల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది.

దీని ఉపనదులు హేమావతి, శిమ్షా, ఆర్కావతి, లోకపావని, హేమంగి, భావాని, సుబర్ణవతి, కబిని, అమరావతి మొదలైనవి.

ఈ నదిపై కృష్ణరాజసాగర్ ఆనకట్ట నిర్మించబడింది. ఇది కేరళ, కర్ణాటక, తమిళనాడు మరియు పుదుచ్చేరి రాష్ట్రాల సంయుక్త ప్రాజెక్ట్

---

 సరస్సులు (Lakes):

భూమి ఉపరితలంలోని అంతర్గత భాగాల్లో ఉండే నీటి మడుగులను సరస్సులు అంటారు. ఇవి నీటితో నిండిన పెద్ద పల్లపు ప్రాంతాలు (depressions).

---

సరస్సుల రకాలు:

• భూకంప (Seismic) లేదా దిగజారిన సరస్సులు (Subsidence Lakes)
• ఫాల్ట్ సరస్సులు (Fault Lakes)
• క్రేటర్ సరస్సులు (Crater Lakes)
• హిమనదీ సరస్సులు (Glacial Lakes)

---

భారతదేశంలోని ముఖ్య సరస్సులు:

జమ్మూ & కాశ్మీర్:

• వులర్ సరస్సు: జీలం నదిపై ఉన్న ఆక్స్‌బో సరస్సు. ఇది భారతదేశంలో అతిపెద్ద తీయని నీటి సరస్సు. తుల్బుల్ ప్రాజెక్ట్ ఇక్కడ ఉంది.
• డాల్ సరస్సు: జమ్మూ & కాశ్మీర్‌లో అందమైన మరియు ముఖ్యమైన తీయని నీటి సరస్సు.
• పాంగాంగ్, సోమోరిరి మరియు సాల్ట్ సరస్సులు: ఇవి ఉప్పు నీటి సరస్సులు. పాంగాంగ్ లడాఖ్‌లో ఉంది.
• కాశ్మీర్‌లో చిన్న సరస్సులను టోర్న్స్ (Torns) అంటారు.

---

కుమాయూన్ సరస్సులు:

నైనిటాల్, భీమ్తాల్, సత్తాల్, ఖుర్పా తాల్

• వీటిలో చాలా టెక్టానిక్ సరస్సులు.

---

తీర ప్రాంత సరస్సులు (Coastal Lakes):

• చిలికా సరస్సు: ఒడిశాలోని గంజామ్ జిల్లాలో ఉంది. ఇది ఉప్పు లగూన్ సరస్సు. ఇది భారతదేశంలో అతిపెద్ద సరస్సు మరియు ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్ద లగూన్ సరస్సు. ఇది ఆలివ్ రిడ్లీ తాబేళ్లు, ఇరావడీ డాల్ఫిన్లు, మాంగ్రోవ్‌లకు ప్రసిద్ధి.
• పులికాట్ సరస్సు: తమిళనాడు–ఆంధ్రప్రదేశ్ సరిహద్దులో ఉంది. ఇది ఉప్పు లగూన్ సరస్సు. ఇక్కడ శ్రీహరికోట ద్వీపం ఉంది, అక్కడ సతీష్ ధావన్ ఉపగ్రహ ప్రయోగ కేంద్రం ఉంది.
• వెంబనాడ్ సరస్సు: కేరళలో ఉంది. వెల్లింగ్టన్ ద్వీపం ఇక్కడ ఉంది. పడవ పందేళ్లు జరుగుతాయి. కేరళలో లగూన్ సరస్సులను కాయల్స్ (Kayals) అంటారు.
• కొల్లేరు సరస్సు: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఈస్ట్ గోదావరి జిల్లాలో ఉంది. ఇది తీయని నీటి సరస్సు.

---

రాజస్థాన్ సరస్సులు:

• సాంభర్ సరస్సు: జైపూర్ సమీపంలో ఉన్న ఉప్పు సరస్సు. ఉప్పు తయారికి ఉపయోగిస్తారు.
• ధాండ్స్: పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లో ఉన్న క్షార మరియు ఉప్పు సరస్సులు (గాలి వల్ల ఏర్పడినవి).
• అన్నాసాగర్: అరావళి సమీపంలో ఉంది.

---

మహారాష్ట్ర సరస్సులు:

• లోనార్ సరస్సు: బుల్ధానా ప్రాంతంలో ఉన్న అగ్నిపర్వత క్రేటర్ సరస్సు. ఇందులో సోడియం కార్బోనేట్, సోడియం క్లోరైడ్ ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల ఇది ఉప్పు నీటి సరస్సు.
• ఆంధ్ర సరస్సు, బీల్ సరస్సు, ముల్షి సరస్సు ఇతర ముఖ్య సరస్సులు.
• మహారాష్ట్రలో సరస్సులు ఎక్కువగా ఉన్నాయి.

---

ఉత్తర-తూర్పు రాష్ట్రాలు:

• లోక్తక్ సరస్సు: మణిపూర్‌లో ఉంది. ఇది ఉత్తర-తూర్పు భారతదేశంలో అతిపెద్ద తీయని నీటి సరస్సు. ఇక్కడ కేబుల్ లామ్‌జావో అనే తేలియాడే జాతీయ పార్క్ ఉంది. జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి చేసే ఏకైక సరస్సు. మానవ అవశేషాలు కూడా ఇక్కడ లభించాయి.

---

టిబెట్ సరస్సులు:

• కోకోనోర్ సరస్సు: టిబెట్‌లో అతిపెద్ద సరస్సు.
• మానసరోవర్, రాక్షస్ తాల్, గుంచు సో: ఇవి కూడా టిబెట్‌లోని సరస్సులు. మానసరోవర్ మరియు రాక్షస్ తాల్ తీయని నీటి సరస్సులు, గుంచు సో ఉప్పు సరస్సు.
• మానసరోవర్ సరస్సు గంగా, బ్రహ్మపుత్ర, సింధు నదుల మూలం.
• పారిచు సరస్సు: టెక్టానిక్ కార్యకలాపాల వల్ల ఇటీవల ఏర్పడింది.

• భారతదేశంలోని ముఖ్య జలపాతాలు (Important Waterfalls of India)

  జలపాతం	నది	వివరణ
  జోగ్ / గెర్షోప్పా	శరావతి	కర్ణాటకలో ఉన్న భారతదేశంలోనే అత్యంత ఎత్తైన జలపాతం
  ధువాంధార్	నర్మదా	మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉంది (“పొగలా గర్జించే జలపాతం” అని పిలుస్తారు)
  కపిలధారా	నర్మదా	మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉంది
  హుండ్రూ	సుబర్ణరేఖ	ఝార్ఖండ్‌లో ఉంది
  దూద్‌సాగర్	మండోవి	గోవాలో ఉంది
  శివసముద్రం	కావేరి	కర్ణాటకలో ఉంది

---

  MCQs:

Q1. ఇంద్రధనస్సు ఏర్పడటానికి ప్రధాన కారణం?

A) ప్రతిబింబం మాత్రమే

B) అపవర్తనం మాత్రమే

C) అపవర్తనం + వ్యాప్తి + అంతర్గత ప్రతిబింబం

D) వ్యత్యాసం

 సమాధానం: C

---

Q3. పగలు ఆకాశం నీలంగా కనిపించడానికి కారణం?

A) సముద్ర ప్రతిబింబం

B) ధూళి వల్ల వ్యాప్తి

C) రేలీ వ్యాప్తి (చిన్న తరంగదైర్ఘ్యం ఎక్కువగా వ్యాప్తి)

D) అపవర్తనం

 సమాధానం: C

---

Q4. సూర్యాస్తమయం సమయంలో సూర్యుడు ఎర్రగా కనిపించడానికి కారణం?

A) అపవర్తనం పెరగడం

B) నీలి కాంతి వ్యాప్తి కావడం

C) ఎరుపు కాంతి ఎక్కువ వ్యాప్తి

D) సూర్య ఉష్ణోగ్రత తగ్గడం

 సమాధానం: B

---

Q5. కల్పనా చావ్లా ఏ వాయుమండల పొరలో మరణించింది?

A) ట్రోపోస్ఫియర్

B) స్ట్రాటోస్ఫియర్

C) మెసోస్ఫియర్

D) థర్మోస్ఫియర్

 సమాధానం: C — మెసోస్ఫియర్

---

 Disclaimer:

ఈ సమాచారం విద్యా మరియు పరీక్షా సిద్ధత కోసం సరళీకరించి తయారు చేయబడింది. పూర్తి అవగాహన కోసం ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాలను పరిశీలించండి.